ज्येष्ठा गौरींचे आवाहन २०२६ मध्ये गुरुवार १७ सप्टेंबर रोजी, पूजन शुक्रवार १८ सप्टेंबर रोजी आणि विसर्जन शनिवार १९ सप्टेंबर रोजी आहे (मुंबई-पुणे वेळेनुसार). गणपती बाप्पा १४ सप्टेंबरला येतात, आणि त्यानंतर तिसऱ्या दिवशी गौराई माहेरी येते.
महाराष्ट्रात गौरी म्हणजे केवळ एक पूजा नाही - ती माहेरवाशीण आहे. तीन दिवस ती घरात राहते, तिला घरातली सुबत्ता दाखवली जाते, तिच्यासाठी सोळा भाज्यांचा स्वयंपाक होतो, आणि तिसऱ्या दिवशी तिच्या चेहऱ्यावर उदासीनता दिसते म्हणतात - कारण निघायची वेळ झालेली असते.
गौरी आवाहन, पूजन आणि विसर्जन २०२६ - तारखा
| दिवस | तारीख | नक्षत्र | तिथी |
|---|---|---|---|
| गौरी आवाहन | गुरुवार १७ सप्टेंबर २०२६ | अनुराधा (सायं. १९:५३ पर्यंत) | षष्ठी |
| गौरी पूजन | शुक्रवार १८ सप्टेंबर २०२६ | ज्येष्ठा (रात्री २२:४४ पर्यंत) | सप्तमी (१३:०० पर्यंत) |
| गौरी विसर्जन | शनिवार १९ सप्टेंबर २०२६ | मूळ | अष्टमी |
तिथीवरून नव्हे, नक्षत्रावरून
अनेक ठिकाणी "भाद्रपद शुद्ध अष्टमीला गौरी" असे लिहिलेले आढळते. पण गौरी तिथीवरून ठरत नाही - नक्षत्रावरून ठरते. अनुराधा नक्षत्रावर आवाहन, ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजन, मूळ नक्षत्रावर विसर्जन.
२०२६ मध्ये हा फरक स्पष्ट दिसतो: भाद्रपद शुद्ध अष्टमी १९ सप्टेंबरला येते - म्हणजे विसर्जनाच्या दिवशी. तिथी धरून चालल्यास दोन दिवसांची चूक होते. आणि तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात ते ज्येष्ठा नक्षत्रामुळे - ज्येष्ठ महिन्यामुळे नाही, "मोठी" या अर्थानेही नाही.
गौरी कशा बसवायच्या - प्रकार
गौरीचे एकच "बरोबर" रूप नाही. आपापल्या कुळाचाराप्रमाणे हे ठरते:
- खड्याच्या गौरी - पाणवठ्यावरून आणलेले ५, ७ किंवा ११ खडे. तेच खडे म्हणजे गौरी.
- उतरंडीच्या गौरी - पाच मडकी रचून उतरंड, वर मुखवटा, साडी-चोळी नेसवून. सर्वाधिक प्रचलित.
- धान्याची रास - सुपात धान्याची रास करून त्यावर मुखवटा.
- तेरड्याची गौर - तेरड्याची रोपे मुळांसह; ती मुळे म्हणजे गौरीचे पाय.
- उभ्या गौरी - बाजारातले कोथळे, ज्यांना हात जोडून गौरी उभी करता येते.
कोकणात बहुधा एकच गौरी, तर देशावर ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा अशा दोन बहिणी. विदर्भ आणि मराठवाड्यात या सणाला सरळ महालक्ष्मी म्हणतात.
पहिला दिवस - गौरी आवाहन
गौराई दाराशी येते तेव्हा तिचे स्वागत सूनेसारखे नव्हे, लेकीसारखे केले जाते.
- अंगण सारवून रांगोळी, दारावर तोरण, मंगल कलश तयार.
- मुखवटे घेऊन येणाऱ्या स्त्रीचे उंबरठ्यावर दूध-पाण्याने पाय धुतले जातात, पायांवर कुंकवाचे स्वस्तिक.
- ती आत चालत येते तसे लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे कुंकवाने दारापासून बैठकीपर्यंत उमटवले जातात.
- ताट चमच्याने वाजवले जाते - गौराई आली हे घरभर कळावे म्हणून.
- बसवण्याआधी घरातली सुबत्ता दाखवली जाते - दुध-दुभत्याची जागा, धान्याची कोठी, पाण्याचे हंडे.
- स्त्रिया गातात - "आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा" आणि "रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा".
- संध्याकाळी मुखवटे आणि लक्ष्मीचे हात यांची पूजा होऊन त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात.
आवाहनाच्या दिवशीचा नैवेद्य साधा - भाजी-भाकरी. कोकणातील कोळी कुटुंबांत यासोबत माशाचा नैवेद्यही दाखवला जातो; तो त्यांचा कुळाचार आहे.
दुसरा दिवस - गौरी पूजन आणि महानैवेद्य
सकाळी षोडशोपचार पूजा आणि फराळाचा नैवेद्य - रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, करंजी, चकली, शेव. दुपारी केळीच्या पानावर महानैवेद्य:
- पुरणपोळी
- ज्वारीच्या पिठाची आंबील
- अंबाडीची भाजी
- सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी
- कटाची आमटी
- पडवळ घालून ताकाची कढी
- शेंगदाणा-डाळीची चटणी
- पंचामृत, भजी, पापड, लोणचे आणि दिवेफळ
संध्याकाळी हळदीकुंकू. सुवासिनींची ओटी भरली जाते - खण, नारळ, तांदूळ, सुपारी, विड्याची पाने, गजरा. उखाणे घेतले जातात.
तिसरा दिवस - गौरी विसर्जन
सकाळी पोवत्याच्या गाठी - सुती धाग्यात प्रत्येक गाठीत हळदकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने आणि काशीफळाचे फूल. दोरक हातसूत, सोळा पदरी, हळदीने रंगवलेला - सोळा हा आकडा लक्ष्मीचा. विसर्जनानंतर तो हातात बांधणे म्हणजे दोरकग्रहण.
विसर्जनाचा नैवेद्य - गोड शेवयाची खीर आणि उडीद डाळीचा भाजलेला पापड.
धातूचे किंवा कायमस्वरूपी मुखवटे विसर्जित केले जात नाहीत - ते पुसून पुढच्या वर्षासाठी ठेवले जातात. परत येताना थोडी वाळू आणून ती घरभर आणि परसदारातल्या झाडांवर टाकली जाते.
गौरी कोण आहे?
गौरी म्हणजे पार्वती, आणि महाराष्ट्रात तिला महालक्ष्मी म्हणूनही पूजले जाते. गावाकडे लक्ष्मीआई. ती कोल्हापूरची तीच अंबाबाई - करवीर निवासिनी, आद्यपीठ.
महाराष्ट्राची साडेतीन शक्तिपीठे
| पीठ | देवी | स्थान |
|---|---|---|
| आद्यपीठ | श्री करवीर निवासिनी अंबाबाई / महालक्ष्मी | कोल्हापूर |
| दुसरे | श्री तुळजाभवानी - महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी | तुळजापूर |
| तिसरे | श्री रेणुका माता | माहूरगड |
| अर्धे | सप्तशृंगी निवासिनी, अठराभुजा, स्वयंभू | वणी / सप्तशृंगगड |
तुळजाभवानी ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता. साडेतीन शक्तिपीठे ही महाराष्ट्राची स्वतंत्र गणना - ती ५१ शक्तिपीठांच्या यादीपेक्षा वेगळी आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गौरी आवाहन २०२६ मध्ये कधी आहे?
गुरुवार १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी, अनुराधा नक्षत्रावर. पूजन १८ सप्टेंबरला आणि विसर्जन १९ सप्टेंबरला.
गौरी किती दिवसांसाठी घरी येतात?
तीन दिवस - आवाहन, पूजन आणि विसर्जन. गणपती १४ सप्टेंबरला येतात आणि गौरी त्यानंतर तिसऱ्या दिवशी.
गौरीचे दोरे कसे घ्यायचे?
हातसूत, सोळा पदरी, हळदीने रंगवलेला दोरक. त्यात हळदकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने आणि काशीफळाचे फूल बांधून पोवत्याच्या गाठी केल्या जातात. विसर्जनानंतर तो हातात बांधतात.
गौरीचा नैवेद्य काय असतो?
आवाहनाला भाजी-भाकरी, पूजनाला पुरणपोळी, आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची भाजी, कटाची आमटी आणि दिवेफळ, विसर्जनाला शेवयाची खीर व उडीद डाळीचा पापड.
गौरी आणि कर्नाटकातील गौरी हब्बा एकच आहेत का?
नाहीत. स्वर्ण गौरी व्रत भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला असते. ज्येष्ठा गौरी नक्षत्रावर ठरते आणि ती महाराष्ट्राची परंपरा आहे.
धातूचे मुखवटे विसर्जित करावेत का?
नाही. ते पुसून पुढच्या वर्षासाठी ठेवले जातात.
अधिकृत संदर्भ
- श्री करवीर निवासिनी अंबाबाई महालक्ष्मी - कोल्हापूर देवस्थान व्यवस्थापन समितीचे अधिकृत संकेतस्थळ
- श्री तुळजाभवानी मंदिर संस्थान - १९६२ मध्ये नोंदणीकृत अधिकृत विश्वस्त संस्था
- महाराष्ट्र पर्यटन - महालक्ष्मी - महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत पर्यटन संकेतस्थळ
पुढे वाचा
- नवरात्री २०२६: तिथी आणि नवदुर्गेची नऊ रूपे (इंग्रजीत)
- तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर (इंग्रजीत)
- महालक्ष्मी मंदिर, कोल्हापूर (इंग्रजीत)
- महालक्ष्मी अष्टकम - अर्थासह (इंग्रजीत)
गौराई तुमच्या घरी सुख आणि समृद्धी घेऊन येवो.
