આસો નવરાત્રી ૨૦૨૬ રવિવાર ૧૧ ઓક્ટોબરથી સોમવાર ૧૯ ઓક્ટોબર સુધી છે, અને દશેરા મંગળવાર ૨૦ ઓક્ટોબરે. આઠમ ૧૮ ઓક્ટોબરે અને નોમ ૧૯ ઓક્ટોબરે.
નવરાત્રી એટલે માત્ર નવ રાતના ગરબા નહીં. એ નવ રાતનું વ્રત છે, જેમાં માટીના ગરબામાં જ્યોત મૂકાય છે અને નવ રાત સુધી એ ઓલવાવા દેવાતી નથી. અને જે નૃત્ય થાય છે તે એ જ્યોતની પ્રદક્ષિણા છે.
યુનેસ્કોએ ૨૦૨૩માં ગુજરાતના ગરબાને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસામાં સ્થાન આપ્યું ત્યારે તેની વ્યાખ્યા આ જ શબ્દોમાં કરી - "કાણાંવાળા માટીના ઘડામાં દીવો મૂકીને તેની આસપાસ થતું ભક્તિમય નૃત્ય."
ગરબો, ગરબા અને ગરબી - ત્રણ જુદી વસ્તુઓ
| શબ્દ | અર્થ |
|---|---|
| ગરબો | કાણાંવાળો માટીનો ઘડો, જેમાં દીવો મૂકાય છે. એ પૂજાય છે. |
| ગરબા | એ ગરબાની આસપાસ થતું નૃત્ય. એ ખેલાય છે. |
| ગરબી | શેરીનો મંડપ કે નાનું સ્થાનક; દયારામની ગરબીઓ જેવો પદપ્રકાર પણ. |
| રાસ | જુદું નૃત્ય - કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલું, દેવીપૂજા સાથે નહીં. |
ગુજરાતી ભાષા પોતે આ ભેદ રાખે છે - ગરબો લેવાય, ખેલાય, ગવાય અને પૂજન પણ કરાય.
ઘટ સ્થાપના અને ગરબા સ્થાપના - વિધિ
- ઘર સાફ કરી દરવાજે આસોપાલવનું તોરણ અને કંકુથી સાથિયો.
- સૌથી પહેલાં જવારા વાવો - પહોળા માટીના કૂંડામાં તાજી માટી, ઉપર ઘઉં કે જવ વેરીને ઢાંકી દો. રોજ પાણી. આઠમ સુધીમાં ઊગેલા લીલા અંકુર એ વ્રત પળાયાની નિશાની.
- માટીનો ગરબો તૈયાર કરો, લાલ દોરો બાંધીને. સજાવટ દીવો મૂક્યા પહેલાં, પછી નહીં.
- ગરબામાં ગંગાજળ, સોપારી, હળદરની ગાંઠ, સિક્કો, લવિંગ, એલચી અને તાજાં ફૂલો. પાસે નાળિયેર.
- સંકલ્પ અને આવાહન - માતાજીને ઘડામાં આવાહન કરાય છે. હવે એ ઘડો સ્થાનક બની ગયો.
- ગરબાના પેટમાં જ્યોત પ્રગટાવો. આ ક્ષણથી નવ રાત સુધી અખંડ દીવો ઓલવાવો ન જોઈએ.
- નીચા બાજઠ પર જવારા અને કુળદેવીની છબી સાથે સ્થાપો.
- નૈવેદ્ય - સુખડી, શીરો, મોહનથાળ, પેંડા. નવ દિવસ ડુંગળી-લસણ નહીં.
- આરતી - જય આદ્યા શક્તિ.
- અને પછી જ ઢોલ. વર્તુળ પ્રગટેલા ગરબાની આસપાસ, અને શરૂઆત પ્રાચીન ગરબાથી.
આઠમે (૧૮ ઓક્ટોબર) ઘરમાં હોમ અને કન્યા પૂજન - મોટા ભાગનાં ઘરો માટે આ જ સણનું શિખર છે, ગરબાનું મેદાન નહીં. નોમે વિસર્જન - જવારા કાપીને પ્રસાદરૂપે વહેંચાય છે.
માતાજી કોણ - અંબા, દુર્ગા નહીં
ગુજરાતની નવરાત્રી અંબા-કેન્દ્રિત છે. રાજ્યની આરતી "જય આદ્યા શક્તિ" થી શરૂ થાય છે. અને ઘરમાં તો સૌથી પહેલાં કુળદેવી - ખોડિયાર, બહુચર, ચામુંડા, આશાપુરા, ઉમિયા, મોમાઈ, મેલડી, હરસિદ્ધિ, મોગલ, રાંદલ, બુટભવાની, દશામા, વેરાઈ.
ગુજરાતનાં ત્રણ શક્તિપીઠ - અંબાજી, પાવાગઢ અને બહુચરાજી. અંબાજીમાં કોઈ મૂર્તિ નથી; ત્યાં શ્રીયંત્ર જ દેવી છે, જેની પૂજા આંખે પાટા બાંધીને થાય છે અને જેનો ફોટો પાડવાની મનાઈ છે.
જય આદ્યા શક્તિ - તિથિવાર રચાયેલી આરતી
આ આરતી પડવેથી પૂનમ સુધી, પંદર તિથિ પ્રમાણે રચાયેલી છે - એટલે જ તે નવ રાતના સણ સાથે આટલી બંધબેસતી છે. પરંપરાગત રીતે શિવાનંદ સ્વામીને આભારી ગણાય છે. તેના પાઠભેદ છે (નિપાવ્યાં/દીપાવ્યાં), તેથી કોઈ એક પાઠ અંતિમ ગણવો નહીં.
આનંદનો ગરબો
વલ્લભ મેવાડો (વલ્લભ ભટ્ટ) રચિત બહુચર માની સ્તુતિ. ગુજરાતી વિશ્વકોશ પ્રમાણે તેમાં ૧૧૮ કડી છે. વલ્લભ મેવાડો અને વલ્લભાચાર્ય જુદા છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
નવરાત્રી ૨૦૨૬ કઈ તારીખે છે?
આસો સુદ એકમથી નોમ સુધી - રવિવાર ૧૧ ઓક્ટોબરથી સોમવાર ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬. દશેરા મંગળવાર ૨૦ ઓક્ટોબરે.
ગરબો અને ગરબી એટલે શું?
ગરબો એટલે કાણાંવાળો માટીનો ઘડો જેમાં દીવો મૂકાય છે; ગરબા એટલે તેની આસપાસનું નૃત્ય; ગરબી એટલે શેરીનો મંડપ અથવા દયારામ જેવા કવિઓનો પદપ્રકાર.
ઘટ સ્થાપન કેવી રીતે કરવું?
પહેલાં જવારા વાવો, પછી માટીનો ગરબો સજાવો, તેમાં ગંગાજળ-સોપારી-હળદર-સિક્કો મૂકો, સંકલ્પ કરી આવાહન કરો અને પછી અંદર જ્યોત પ્રગટાવો. એ જ્યોત નવ રાત અખંડ રહેવી જોઈએ.
ગરબા અને દાંડિયા રાસ એક જ છે?
ના. ગરબા દેવીપૂજા સાથે જોડાયેલા છે; રાસ કૃષ્ણ સાથે. બંને જુદાં નૃત્યો છે.
નવરાત્રીમાં શું ન ખાવું?
નવ દિવસ ડુંગળી-લસણ, માંસ અને મદિરા વર્જ્ય. બાકીના નિયમો કુળ અને કુળદેવીની પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે.
નવ રંગ શાસ્ત્રમાં છે?
ના. નવ રંગની પ્રથા આધુનિક પ્રસારમાધ્યમોની છે, શાસ્ત્રની નહીં - અને જુદા સ્રોત જુદા રંગ આપે છે.
અધિકૃત સંદર્ભ
- અંબાજી મંદિર - શ્રી આરાસુરી અંબાજી માતા દેવસ્થાન ટ્રસ્ટનું અધિકૃત સંકેતસ્થળ
- UNESCO - Garba of Gujarat - ૨૦૨૩માં અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસામાં સમાવિષ્ટ
- પાવાગઢ મહાકાળી મંદિર - અધિકૃત મંદિર ટ્રસ્ટ
વધુ વાંચો
- નવરાત્રી ૨૦૨૬: તિથિ અને નવદુર્ગાનાં નવ સ્વરૂપ (અંગ્રેજીમાં)
- અંબાજી શક્તિપીઠ માર્ગદર્શિકા (અંગ્રેજીમાં)
- નવરાત્રી ૨૦૨૬ના રંગ (અંગ્રેજીમાં)
- કન્યા પૂજન વિધિ (અંગ્રેજીમાં)
જય આદ્યા શક્તિ. માતાજી સૌનું કલ્યાણ કરે.
